Một phương pháp nghiên cứu – thực hành kết nối sinh thái lãnh thổ, chuyên môn hóa kinh tế, khả năng tiếp cận, quản trị và chất lượng nơi chốn trong quy hoạch vùng đô thị.

Hình 1. Đọc Quy hoạch tổng thể TP.HCM qua khung 5 lớp. OasisConcept vẽ lại trên nền bản đồ Quy hoạch tổng thể đã được thống nhất. Năm lớp gồm kết nối vùng; cấu trúc đa trung tâm; sinh thái xanh – xanh dương; logistics – cảng – sân bay; và TOD / tái thiết đô thị. Không phải bản đồ pháp lý.

Tóm tắt

Bài Urban Insight này đặt ra câu hỏi nghiên cứu mang tính thực hành: làm thế nào để việc hợp nhất hành chính TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu được chuyển hóa thành hiệu suất vùng đô thị có thể đo lường, thay vì chỉ tạo ra quy mô lãnh thổ? Khung 5 lớp xem vùng siêu đô thị như sự tương tác của (1) sinh thái lãnh thổ; (2) chuyên môn hóa chức năng và cấu trúc kinh tế; (3) kết nối và khả năng tiếp cận; (4) quản trị – tài chính – triển khai; và (5) nơi chốn – công bằng – bản sắc. Khung được xây dựng từ tài liệu Quy hoạch tổng thể TP.HCM tháng 7/2026, Kỷ yếu UAH–HIDS và nghiên cứu quốc tế. Bằng chứng không ủng hộ đa trung tâm như một mô hình tối ưu tuyệt đối; tác động kinh tế phụ thuộc mật độ, quy mô, chuyên môn hóa, mức độ tích hợp và quản trị. Vì vậy, khung chuyển tầm nhìn không gian từ một mệnh đề chuẩn tắc thành các giả thuyết và chỉ số có thể kiểm định bằng dữ liệu vùng đô thị.

1. Vấn đề nghiên cứu: hợp nhất hành chính không tự động tạo ra tích hợp chức năng

Tài liệu Quy hoạch tổng thể TP.HCM mô tả lãnh thổ khoảng 6.772,6 km² với 14,4 triệu dân và đề xuất Polycentric Hyper City thông qua 5 cực động lực, 5 hệ liên kết chiến lược và 10 vùng quản trị phát triển. Đây là các giả thuyết không gian quan trọng, nhưng bản thân chúng chưa phải bằng chứng về tích hợp chức năng. Một khung nghiên cứu có giá trị phải phân biệt rõ bản đồ cấu trúc mong muốn và hiệu suất đo được của hệ thống.

Giả thuyết khởi đầu là H0: quy mô lãnh thổ tự thân không dự báo được hiệu suất vùng đô thị. Giả thuyết thay thế là hiệu suất phụ thuộc vào tương tác giữa mật độ kinh tế hiệu quả, khả năng tiếp cận, chuyên môn hóa, năng lực sinh thái và khả năng phối hợp. Lập luận này phù hợp với nghiên cứu về tích tụ: quy mô và mật độ có thể nâng năng suất, nhưng mức độ khác nhau mạnh giữa bối cảnh (Melo, Graham & Noland, 2009), trong khi phân mảnh quản trị và ùn tắc có thể làm xói mòn lợi ích đó (Graham, 2007; Ahrend et al., 2017).

Hình 2. Cấu trúc Quy hoạch tổng thể TP.HCM được đọc như một hệ thống kinh tế vùng đô thị. OasisConcept vẽ lại trên nền bản đồ Quy hoạch tổng thể đã được thống nhất; hình này là tham chiếu không gian cho khung nghiên cứu 5 lớp.

2. Bằng chứng nói gì trước khi lựa chọn một mô hình quy hoạch?

Một khung quy hoạch có tính khoa học nên bắt đầu từ hai nhóm: những quan hệ đã có bằng chứng tương đối ổn định và những quan hệ còn tranh luận. Bằng chứng về kinh tế tích tụ khá nhất quán: khả năng tiếp cận một khối lượng kinh tế lớn hơn thường gắn với năng suất cao hơn, dù hệ số thay đổi theo ngành và bối cảnh. Ngược lại, bằng chứng về polycentricity không đồng nhất. Vì vậy, chiến lược nên dựa trên các cơ chế tương đối chắc chắn và coi các quan hệ còn tranh luận là giả thuyết cần kiểm định.

3. Lớp 1 — Lãnh thổ và năng lực sinh thái

Lớp 1 trả lời câu hỏi phải đặt trước hình thái đô thị: lãnh thổ có thể hỗ trợ cường độ phát triển đến đâu? Tài liệu Quy hoạch tổng thể mô tả cấu trúc cao – thấp – biển và mạng xanh – xanh dương dựa trên hệ Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè, Soài Rạp, Thị Vải, hồ Dầu Tiếng, rừng ngập mặn Cần Giờ và các vùng sinh thái ven biển. Các hệ này quyết định khả năng trữ nước, rủi ro ngập, nhiệt, đa dạng sinh học và độ tin cậy của hạ tầng; vì vậy cần được coi là điều kiện đầu vào của quy hoạch, không phải cảnh quan bổ sung sau thiết kế.

Về nghiên cứu, lớp này cần được lượng hóa bằng độ sâu – thời gian ngập, lưu vực thoát nước, nguy cơ sụt lún, nhiệt độ bề mặt, kết nối xanh – xanh dương, giá trị sinh thái, khả năng trữ nước và phơi nhiễm khí hậu. Mệnh đề quy hoạch là rõ ràng: cường độ phát triển phải phụ thuộc năng lực sinh thái thay vì được phân bổ độc lập rồi xử lý hậu quả bằng giải pháp kỹ thuật.

Hình 3. Cấu trúc xanh – xanh dương trong Quy hoạch tổng thể TP.HCM. Nguồn nền: tài liệu Quy hoạch tổng thể tháng 7/2026; OasisConcept trình bày lại phục vụ phân tích. Bản đồ được dùng như nền bằng chứng không gian cho Lớp 1.

4. Lớp 2 — Chuyên môn hóa chức năng và logic có điều kiện của đa trung tâm

Lớp 2 tách khỏi cách đọc thuần hình thái. Polycentricity không được đo bằng số lượng vòng tròn trên bản đồ; nó cần xác định các trung tâm, quy mô tương đối, chuyên môn hóa kinh tế và dòng liên kết giữa chúng. Hall và Pain (2006) nhấn mạnh quan hệ chức năng trong vùng đa trung tâm; Meijers và Burger (2010) phân tích khả năng các đô thị chia sẻ lợi ích tích tụ.

Bằng chứng thực nghiệm đòi hỏi thận trọng. Zhang, Sun và Li (2017) ghi nhận liên hệ tích cực giữa đa trung tâm và năng suất lao động; Li, Sun và Zhang (2019) cho thấy cấu trúc đơn tâm hơn có năng suất cao hơn ở cấp prefecture; Li và Liu (2018) cho thấy tác động phụ thuộc mật độ; Wang, Derudder và Liu (2019) cho thấy đơn tâm nội đô và đa trung tâm liên đô thị có thể đồng thời hỗ trợ năng suất. Hàm ý nghiên cứu là có điều kiện: TP.HCM cần kiểm định xem các cực thứ cấp có đủ dày, đủ chuyên môn hóa và đủ kết nối để tạo lợi ích mạng lưới mà không làm phân tán lợi thế tích tụ của lõi.

Hình 4. Đa trung tâm hình thái và đa trung tâm chức năng. Sơ đồ phân tích của OasisConcept dựa trên nghiên cứu cấu trúc đô thị. Nhiệm vụ nghiên cứu là đo dòng liên kết và tính bổ trợ, không chỉ mô tả hình dạng.

5. Lớp 3 — Kết nối, khả năng tiếp cận và mật độ kinh tế hiệu quả

Lớp 3 chuyển hạ tầng từ danh mục dự án sang hệ thống hiệu suất. Định nghĩa FUA của OECD–EU hữu ích vì đi theo dòng đi lại vượt ranh giới hành chính. Với TP.HCM, phân tích tương tự cần bao gồm accessibility hành khách, accessibility hàng hóa, tiếp cận sân bay – cảng và kết nối tri thức.

Bằng chứng ủng hộ việc dùng accessibility thay vì khoảng cách. Melo và cộng sự (2017) ước lượng elasticity tích tụ khoảng 0,07–0,10 tại các vùng đô thị lớn của Hoa Kỳ và ghi nhận phần lớn lợi ích đo được nằm trong khoảng 20 phút đầu tiên. Graham (2007) cũng liên hệ thay đổi khả năng tiếp cận khối lượng kinh tế với lợi ích năng suất rộng hơn. Các con số này không phải thông số hiệu chỉnh của Việt Nam; chúng chỉ ra cơ chế cần được kiểm định tại TP.HCM.

Vì vậy, 15 / 30 / 60 phút có thể được chuyển thành các chỉ số accessibility lồng ghép: 15 phút cho dịch vụ hàng ngày; 30 phút cho việc làm và tri thức; 60 phút cho hệ sân bay – cảng – công nghiệp – đổi mới sáng tạo vùng. Mỗi lớp phải được đo bằng số cơ hội tiếp cận qua mạng lưới đa phương thức, không phải bán kính hình học.

Hình 5. Khả năng tiếp cận lồng ghép như một chỉ tiêu hiệu suất vùng đô thị. OasisConcept tổng hợp. Các vùng 15/30/60 phút trong nghiên cứu cuối cùng nên được sinh từ dữ liệu mạng lưới đa phương thức thay vì khoảng cách Euclid.

6. Lớp 4 — Quản trị, tài chính và năng lực triển khai

Tích hợp không gian sẽ thất bại nếu giao thông, sử dụng đất, nhà ở, sinh thái và phát triển kinh tế được tối ưu bởi các thiết chế độc lập. Ahrend và cộng sự (2017) cho thấy phân mảnh quản trị vùng đô thị cao liên quan tới năng suất thấp hơn; khi số lượng chính quyền địa phương tăng gấp đôi, năng suất ước tính thấp hơn khoảng 3–6%, và sự tồn tại của một thiết chế quản trị metropolitan làm giảm khoảng một nửa bất lợi này.

Đối với TP.HCM, Lớp 4 cần tách thành phối hợp nội bộ và bên ngoài. Bên trong, 10 vùng quản trị phát triển trong tài liệu Quy hoạch tổng thể có thể đóng vai trò lớp chức năng giữa chiến lược siêu đô thị và thực thi địa phương. Bên ngoài, sân bay Long Thành, công nghiệp Đồng Nai, Tây Ninh – Mộc Bài, đường sắt liên vùng, lưu vực sông và các hệ sinh thái biển cần cơ chế phối hợp vượt ranh giới. Hiệu suất quản trị nên được đo bằng thời gian phối hợp dự án, chương trình vốn chung, khả năng liên thông dữ liệu, tiêu chuẩn dịch vụ xuyên ranh giới và cơ chế thu hồi giá trị đất.

Hình 6. Mô hình quản trị liên kết kép. Sơ đồ phân tích của OasisConcept kết nối cơ chế triển khai nội vùng với phối hợp vùng chức năng bên ngoài.

7. Lớp 5 — Nơi chốn, công bằng và bản sắc

Lớp 5 ngăn tích hợp chức năng biến thành đồng nhất hóa không gian. Hệ thống mới bao gồm lõi lịch sử Sài Gòn – Chợ Lớn, cảnh quan công nghiệp Bình Dương, rừng ngập mặn Cần Giờ, cảnh quan cảng Cái Mép – Thị Vải và dải du lịch biển Vũng Tàu – Long Hải – Hồ Tràm. Giá trị của chúng nằm một phần ở sự khác biệt. Vì vậy, quy hoạch cần kiểm định xem quá trình tích hợp vùng có bảo tồn được phản ứng khí hậu bản địa, hình thái văn hóa và đời sống công cộng của từng nơi hay không.

Công bằng được đưa vào cùng lớp vì accessibility và giá trị đất gia tăng luôn được phân bổ không đều. TOD và tái thiết có thể tăng khả năng tiếp cận nhưng cũng làm tăng rủi ro dịch chuyển cư dân. Chỉ số thực hành nên gồm tỷ lệ nhà ở phù hợp khả năng chi trả trong vùng accessibility cao, số việc làm mà hộ thu nhập thấp có thể tiếp cận, diện tích không gian công cộng, chi phí tái định cư và tỷ lệ giá trị đất tăng thêm được tái đầu tư cho hạ tầng – dịch vụ địa phương.

8. Năm giả thuyết có thể kiểm định cho vùng siêu đô thị TP.HCM

Hình 7. Các giả thuyết nghiên cứu có thể kiểm định bằng dữ liệu vùng đô thị. Sơ đồ khái niệm của OasisConcept. P1–P4 bám trực tiếp vào nghiên cứu kinh tế đô thị và quản trị đã dẫn; P5 là giả thuyết quy hoạch cần kiểm định trong bối cảnh sinh thái TP.HCM.

9. Quy trình ứng dụng: đội ngũ dự án nên sử dụng khung này như thế nào?

Khung được thiết kế để dùng trước giai đoạn tạo hình. Đầu tiên, nhóm dự án xác định vị trí khu đất trong hệ thống vùng: thuộc lưu vực nào, nút kinh tế nào, vùng accessibility nào và cơ chế quản trị nào. Thứ hai, xác định chức năng vùng đô thị chính của dự án và kiểm tra xem nó bổ trợ hay trùng lặp với các cực hiện có. Thứ ba, mô hình hóa accessibility trước và sau can thiệp. Thứ tư, xác định giới hạn sinh thái và phụ thuộc hạ tầng. Thứ năm, thiết lập cơ chế triển khai gồm trách nhiệm liên cơ quan, tài chính và thu hồi giá trị. Chỉ sau các bước này mới tối ưu hóa hình thái xây dựng, mật độ và phân kỳ.

10. Giới hạn nghiên cứu

Khung này là cấu trúc nghiên cứu và hỗ trợ quyết định, không phải bằng chứng rằng một cấu hình không gian cụ thể của TP.HCM là tối ưu. Nhiều quan hệ mang tính nội sinh: nơi có năng suất cao thu hút hạ tầng và lao động kỹ năng, trong khi chính hạ tầng và lao động cũng có thể nâng năng suất. Polycentricity phụ thuộc cấp độ phân tích và cách đo. Các hệ số quốc tế không thể chuyển trực tiếp vào TP.HCM. Tài liệu Quy hoạch tổng thể tháng 7/2026 vẫn là bản làm việc và nhiều cực – hành lang còn là giả thuyết quy hoạch. Vì vậy, khung nên được dùng để thiết lập chương trình dữ liệu vùng đô thị và kiểm định các kịch bản thay thế, không phải để chứng minh trước một phương án.

Kết luận

Đóng góp chính của khung 5 lớp là phương pháp. Nó thay thế một hình ảnh master plan đơn lẻ bằng một tập hợp quan hệ có thể đo lường, tranh luận và cải thiện. Hình thái đô thị được nối với năng suất qua kinh tế tích tụ và accessibility; đa trung tâm được coi là điều kiện phụ thuộc mật độ và tích hợp chức năng; hạ tầng được đánh giá bằng khả năng tiếp cận khối lượng kinh tế; quản trị trở thành biến năng suất có thể đo; còn sinh thái và công bằng xác định liệu tăng trưởng có khả thi trong dài hạn hay không.

Với OasisConcept, hàm ý thiết kế cũng rõ ràng: một dự án không nên bắt đầu bằng câu hỏi “có thể xây gì trên khu đất này?”, mà bằng câu hỏi “dự án này cần cải thiện mối quan hệ vùng đô thị nào — và chúng ta sẽ đo sự cải thiện đó bằng cách nào?”

R&D OasisConcept

Nguồn cho các luận điểm riêng về TP.HCM

TS.KTS. Lê Quốc Hùng, Từ đô thị cực lớn đến vùng kinh tế lớn: Đề xuất một mô hình không gian - quản trị mới cho siêu đô thị TP.HCM trong kỷ nguyên tăng trưởng quốc gia (From Megacity to Mega-Economic Region: Proposing a New Spatial-Governance Model for the Ho Chi Minh City Megacity in the Era of National Growth); UAH–HIDS Conference Proceedings, Shaping the Spatial Structure of the Ho Chi Minh City Mega-Urban Area in a New Context, July 2026. HCMC-specific concepts are cited at proceedings / institutional level in this website edition.

HCMC Total Master Planning 2025–2050, 100-year vision: Overall Orientation and Technical Infrastructure Planning Report, working draft for the HCMC task force, July 2026.

Tài liệu khoa học

Ahrend, R., Farchy, E., Kaplanis, I., & Lembcke, A.C. (2017). What Makes Cities More Productive? Evidence from Five OECD Countries on the Role of Urban Governance. Journal of Regional Science, 57(3), 385–410. DOI: 10.1111/jors.12334.

Duranton, G., & Puga, D. (2004). Micro-foundations of urban agglomeration economies. In Handbook of Regional and Urban Economics, Vol. 4, 2063–2117.

Graham, D.J. (2007). Agglomeration Economies and Transport Investment. OECD/ITF Joint Transport Research Centre Discussion Paper 2007/11. DOI: 10.1787/234743465814.

Hall, P., & Pain, K. (2006). The Polycentric Metropolis: Learning from Mega-City Regions in Europe. Routledge.

Li, W., Sun, B., & Zhang, T. (2019). Spatial structure and labour productivity: Evidence from prefectures in China. Urban Studies, 56(8), 1516–1532. DOI: 10.1177/0042098018770077.

Li, Y., & Liu, X. (2018). How did urban polycentricity and dispersion affect economic productivity? Landscape and Urban Planning, 173, 51–59. DOI: 10.1016/j.landurbplan.2018.01.007.

Meijers, E.J., & Burger, M.J. (2010). Spatial Structure and Productivity in US Metropolitan Areas. Environment and Planning A, 42(6), 1383–1402. DOI: 10.1068/a42151.

Meijers, E., Hoogerbrugge, M., & Cardoso, R. (2018). Beyond Polycentricity: Does Stronger Integration Between Cities in Polycentric Urban Regions Improve Performance? Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie, 109(1), 1–21. DOI: 10.1111/tesg.12292.

Melo, P.C., Graham, D.J., & Noland, R.B. (2009). A meta-analysis of estimates of urban agglomeration economies. Regional Science and Urban Economics, 39(3), 332–342. DOI: 10.1016/j.regsciurbeco.2008.12.002.

Melo, P.C., Graham, D.J., Levinson, D., & Aarabi, S. (2017). Agglomeration, accessibility and productivity: Evidence for large metropolitan areas in the US. Urban Studies, 54(1), 179–195. DOI: 10.1177/0042098015624850.

OECD & European Union (2022). Functional Urban Areas: harmonised definition based on urban cores and commuting zones.

Porter, M.E. (1998). Clusters and the New Economics of Competition. Harvard Business Review, 76(6), 77–90.

Wang, M., Derudder, B., & Liu, X. (2019). Polycentric urban development and economic productivity in China: A multiscalar analysis. Environment and Planning A: Economy and Space, 51(8). DOI: 10.1177/0308518X19866836.

Zhang, T., Sun, B., & Li, W. (2017). The economic performance of urban structure: From the perspective of Polycentricity and Monocentricity. Cities, 68, 18–24. DOI: 10.1016/j.cities.2017.05.002.